Page Views: 9077

બહુરત્નાઃ વસુંધરા... સુંદરલાલ બહુગુણા અને આપણું પર્યાવરણ

સુંદરલાલ બહુગુણ ચીપકો આંદોલન પછી વૃક્ષમિત્રના નામથી વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત થયા

क्या हैं जंगल के उपकार, मिट्टी, पानी और बयार।

मिट्टी, पानी और बयार, जिन्दा रहने के आधार।

 ચિપકો આંદોલનમાં રેની ગામની 27 મહિલાઓ જાનની બાજી લગાવીને વૃક્ષછેદનના સરકારના અભિયાનને રોકીને અઢી હજાર વૃક્ષોને બચાવવામાં સફળ થઈ હતી.

 ત્યારબાદ, આસપાસના વિસ્તારોમાં પણ વૃક્ષોને વળગી રહીને તેમને બચાવવા માટેની આ ઝુંબેશ પ્રચલિત થઈ જે પાછળથી દેશ અને વિશ્વમાં પ્રખ્યાત બની અને વિશ્વભરના પર્યાવરણીય સંરક્ષણમાં રોકાયેલા લોકો એનાથી પ્રેરિત થયા.

હિમાદ્રી આચાર્ય દ્વારા

 

1927માં ઉતરાખંડમાં જન્મેલા ભારતના મહાન પર્યાવરણવિદોમાંના એક, પર્યાવરણીય વિચારક એવા ઋષિપુરુષ, ચીપકો આંદોલનના અગ્રણી નેતા સુંદરલાલ બહુગુણાનું તાજેતરના 94 વર્ષની ઉંમરે અવસાન થયું. સામાજિક નીસ્બતને ધર્મ સમજનાર, સામાજિક ચેતનનાની ધૂણી ધખાવી આજીવન સામાજિક લડતો પુરી પાડનાર સુંદરલાલના પત્ની વિમલાદેવી પણ સમાજસેવા સાથે બહુ નાની ઉંમરથી સંકળાયેલા હતા અને સુંદરલાલ સાથે લગ્ન કરવાની પૂર્વશરત રૂપે તેમણે કહ્યું હતું કે રાજકારણમાં કારકિર્દી બનાવવાનો વિચાર પડતો મુકીને સમાજસેવાના ક્ષેત્રે તમે સક્રિય રહી શકો તો જ આ લગ્ન થઈ શકશે! પ્રખર ગાંધીવાદી તેમજ વિનોબના રંગે રંગાયેલા સુંદરલાલે પત્નીની આ ઈચ્છાને જાણે સ્વધર્મ બનાવી લીધો હોય એમ આજીવન લોકોના પ્રશ્નો સાથે જોડાઈને કાર્યરત રહ્યા. તેઓ હિમાલય પ્રદેશોના જંગલોના રક્ષણ માટે જીવનપર્યંત સંઘર્ષ કરતા રહ્યા. તેઓ 1970ના દાયકામાં ચીપકો આંદોલન અને તેહરી ડેમના નિર્માણના વિરોધના આંદોલન સાથે 1980થી 2004 સુધી સંકળાયેલા રહ્યા.આ બબ્બે દાયકાની લાંબી લડતના ભાગરુપે એકવાર પિસ્તાલીસ દિવસના તેમજ બીજીવાર પણ ઘણા દિવસો સુધીના ઉપવાસ પર ઉતર્યા. એ પણ લગભગ સિત્તેર વર્ષની ઉંમરે! ચીપકો આંદોલનને મક્કમ અસરકારક નેતૃત્વ પુરુ પાડનાર સુંદરલાલ બહુગુણ ચીપકો આંદોલન પછી વૃક્ષમિત્રના નામથી વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત થયા અને 1980માં અમેરિકાના ફ્રેન્ડ્સ ઓફ નેચર ઓર્ગેનાઇઝેશન દ્વારા તેમનું સન્માન કરવામાં આવ્યું. આ ઉપરાંત તેમને 1984માં રાષ્ટ્રીય એકતા પુરસ્કાર, 1985માં વૃક્ષમાનવ પુરસ્કાર, રાઈટ લાઈવલીહુડ એવોર્ડ, 2009માં પદ્મ વિભૂષણ ઉપરાંત અનેક રાષ્ટ્રીય-આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કારોથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. ચીપકો આંદોલનને દેશવ્યાપી બનાવવા તેઓએ 1981થી 1983 સુધી કશ્મીરથી લઇને કોહીમાં સુધી પાંચ હજાર કિલોમીટરની પદયાત્રા કરી જેના પરિણામે ચીપકો આંદોલનન દેશવ્યાપી બન્યું. પર્યાવરણ ઉપરાંત અનેક સામાજિક મુદ્દે તેઓ સક્રિય રહ્યા. બહુગુના દંપતીના પ્રયાસોને પરિણામે 1969માં ઉત્તરપ્રદેશ (હવેઉત્તરાખંડ)ના ઘણા જિલ્લાઓમાં દારૂબંધી લાગુ કરવામાં આવી જે વીસ વર્ષ સુધી અમલમાં રહી.કારણ, બહુગુણા દંપતી! વીસ વર્ષ સુધી કોઈપણ સરકાર બહુગુણા દંપતીની નૈતિક આભા સામે તે બદલવાની હિંમત કરી શકી નહીં! સુંદરલાલ બહુગુણાએ ઉત્તરાખંડના જિલ્લાઓમાં ભૂદાન આંદોલનને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું. મહાત્મા ગાંધીથી પ્રેરિત સુંદરલાલ બહુગુણાએ હિમાલયની સુરક્ષાનું કાર્ય શરૂ કર્યું અને સમગ્ર જીવન દરમિયાન અવાજ ઉઠાવતાં રહ્યા તેથી જ તેમને હિમાલયરક્ષક કહેવામાં આવ્યા. તેમણે મહિલાઓને થતા અન્યાય તેમજ અસ્પૃશ્યતાના મુદ્દે પણ અસરકારક લડત આપી.તેમને મોતને ઘાટ ઉતારી દેવાના વનમાફિયા તેમજ દારુ માફિયાઓના અનેક વખતના પ્રયાસોને નિષ્ફળ બનાવી દઈને આપણા દેશ માટે, પર્યાવરણ માટે, સામાજિક ન્યાય માટે સતત સક્રિય આદરણીય સુંદરલાલ બહુગુણાના અસરકારક ચીપકો આંદોલન વિશે થોડું જાણીએ.

*ચીપકો આંદોલન*

1962ના ચીન સાથેના યુદ્ધ પછી, ભારત સરકારે તિબેટ સરહદે પોતાની પકડ મજબૂત કરવાની તૈયારીરુપે કાશ્મીરથી અરુણાચલ પ્રદેશ સુધીના સરહદી વિસ્તારોમાં રસ્તા બનાવવાનું કામ હાથ ધર્યું. આ તેમજ ઔદ્યોગિક વિકાસ અંતર્ગત તે સમયે ઉત્તરપ્રદેશના (હવે ઉત્તરાખંડ)ચમોલી જિલ્લામાં પણ માર્ગનિર્માણની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જેના માટે જમીનની જરૂર હતી, તેથી પર્વતીય વન વિસ્તારોમા મોટાપાયે જંગલોની કાપણી શરૂ થઈ. અને 1972 સુધીમાં તો વૃક્ષો કાપવાની પ્રક્રિયાને ખૂબ જ વેગ મળ્યો. પોતાની આંખ સામે પોતાની નજીકના જંગલોની આ બેફામ તબાહી જોઈને સ્થાનિક લોકોએ વૃક્ષો કાપવા સામે જોરદાર વિરોધ કર્યો. છૂટાછવાયા આ વિરોધને સંગઠન પૂરું પાડવા સુંદરલાલ બહુગુણા, ચંડીપ્રસાદ ભટ્ટ અને શ્રીમતી ગોરાદેવીએ આગેવાની લીધી. શ્રીમતી ગોરાદેવીના સક્રિય પ્રયાસોને પરિણામે આ વિસ્તારની મહિલાઓ પણ મોટા પ્રમાણમાં આ વિરોધમાં જોડાઈ. ઠેર ઠેર મહિલા મંગલદળ બનાવવામાં આવ્યા. મંગલદળની મહિલાઓએ ઘરે ઘરે જઈને લોકોને વૃક્ષોનું મહત્વ સમજાવી અને પર્યાવરણ વિશે જાગૃત કરવાનું કામ શરુ કર્યું.

1973ની શરૂઆતમાં રૈણી ગામના અઢી હજાર વૃક્ષો કાપવાનું સરકારી ફરમાન થયું ત્યારે ઉપરોક્ત મહાનુભાવોની સમજાવટ અને પ્રયત્નોના પરિણામે, વૃક્ષો કાપવાના વિરોધમાં આખું ગામ સજ્જ થઈ ગયું. આ અંતર્ગત 23 માર્ચ 1973ના રોજ વિશાળ રેલી કાઢવામાં આવી. વૃક્ષ કાપવાના ફરમાનને પાછું ખેંચી લેવા સરકારને વિનંતી કરવામાં આવી પરંતુ આ બધાની સરકાર પર કોઈ અસર થઈ નહીં. એજન્સીઓને વૃક્ષ કાપવાના કોન્ટ્રાક્ટ પણ અપાઈ ગયા અને 26 માર્ચ 1973ના રોજ ઠેકેદારો પુરી આક્રમકતા સાથે વૃક્ષો કાપવા પહોંચી ગયા ત્યારે ગૌરાદેવીની આગેવાનીમાં રૈણી ગામની મહિલાઓ ઝાડ સાથે ચીપકી ગઈ. અને મક્કમપણે સર્વેએ એક અવાજે એક જ વાત કરી કે અમે અહીંથી તસુભાર હટીશું નહિ. તમારે વૃક્ષ કાપવા જ હોય તો એ પહેલાં અમને કાપી નાંખો. (‘पहले हमें काटो, फिर पेड़ को काटना) આમ, એક નાનકડા ગામથી એક વિશ્વવિખ્યાત આંદોલન, ચીપકો મૂવમેન્ટની શરુઆત થઈ. ચીપકો આંદોલનને સુંદરલાલે મજાનું સ્લોગન આપ્યું.

क्या हैं जंगल के उपकार, मिट्टी, पानी और बयार।

मिट्टी, पानी और बयार, जिन्दा रहने के आधार।

 ચિપકો આંદોલનમાં રેની ગામની 27 મહિલાઓ જાનની બાજી લગાવીને વૃક્ષછેદનના સરકારના અભિયાનને રોકીને અઢી હજાર વૃક્ષોને બચાવવામાં સફળ થઈ હતી.

 ત્યારબાદ, આસપાસના વિસ્તારોમાં પણ વૃક્ષોને વળગી રહીને તેમને બચાવવા માટેની આ ઝુંબેશ પ્રચલિત થઈ જે પાછળથી દેશ અને વિશ્વમાં પ્રખ્યાત બની અને વિશ્વભરના પર્યાવરણીય સંરક્ષણમાં રોકાયેલા લોકો એનાથી પ્રેરિત થયા.

 ગાંધીવિચાર પ્રેરિત, તદ્દન અહિંસક અને નિરુપદ્રવી આ આંદોલન કેટલું અસરકારક રહ્યું હશે એનો અંદાજ એ બાબત પરથી આવે કે આ આંદોલન અંતર્ગત તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ વન સંરક્ષણ અધિનિયમ લાવવો પડ્યો જેના માધ્યમથી,હિમાલયના જંગલોમાં વૃક્ષોને કાપવા પર 15 વર્ષનો પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો અને આ આંદોલને જ કેન્દ્ર સરકારને વન અને પર્યાવરણ નામના અલાયદું મંત્રાલય બનાવવાની ફરજ પાડી. પર્યાવરણને રાષ્ટ્રીય મુદ્દાનું રુપ મળ્યું.બાદમાં આ આંદોલન પશ્ચિમી ઘાટ અને વિંધ્યા રેન્જમાં ઝાડની કાપણી રોકવામાં સફળ રહ્યું. સાથે સાથે લોકોની જરૂરિયાતો, પર્યાવરણીય સભાનતા તેમજ કુદરતી સંસાધનો અંગે સકારાત્મક નીતિ માટે સરકાર પર દબાણ કરવામાં પણ સફળ રહ્યું...

 

હવે થોડી બીજી વાત...

 

આપણે ત્યાં સામાન્ય રીતે પર્યાવરણ બચાવવાના નામે વૃક્ષારોપણ, વધુ ને વધુ વૃક્ષો વાવો એ બાબત પ્રચારમાં હોય છે. પરંતુ, વૃક્ષારોપણના પ્રચારની આડશમાં, વૃક્ષો ન કાપો એ વિચાર ઝાંખો થઈ જાય છે. આપણે ત્યાં વૃક્ષારોપણના પ્રચારને કારણે વૃક્ષો વાવીને ધન્ય થઈ જવાશે એવી માનસિકતા પેદા થઈ છે. અલબત્ત, વૃક્ષો વાવવાનો વિચાર એ સારી બાબત છે પણ વૃક્ષારોપણની વિભાવના કેટલાં અંશે વ્યવહારુ છે એ જવાબ માંગી લેતો સવાલ છે. વૃક્ષો રોપવા અને ખાસ કરીને રોપ્યા બાદ એનો યોગ્ય ઉછેર કરવો એ સહેલી બાબત નથી. એની સામે અનેક સમસ્યાઓ નડે છે

 

આજે નગરો કે મહાનગરોમાં ફ્લેટમાં રહેવાનો ટ્રેન્ડ વધ્યો છે. મોટાભાગે કોઈને ફળીયા કે કમ્પાઉન્ડ હોતા નથી. હવે, ફ્લેટસના લિમિટેડ કેમ્પસમાં ફ્લેટ દિઠ કેટલા ઝાડ વાવી શકાય? બીજું, ઘણા લોકોને વૃક્ષો વાવીને પર્યાવરણ માટે કઈંક કરવાની ઈચ્છા હોય પણ એની માટે વૃક્ષ વાવવા ક્યાં જવું એ પણ મોટો પ્રશ્ન છે. બીજું, માની લઈએ કે સ્થાનિક સતાએ વૃક્ષ રોપવા માટે જગા ફાળવી પણ દીધી તો પણ એકવાર ત્યાં વૃક્ષ વાવ્યા પછી તેને વધવા માટેની યોગ્ય માવજતનો પ્રશ્ન આવી ઉભો રહે છે. વાવેલા વૃક્ષોને અમુક તબક્કા સુધી રોજ રોજ પાણી પાવાનું અને પશુઓથી બચાવવાની કાળજી ઘણીવાર લઈ શકાતી નથી એટલે આવા ઘણા કિસ્સાઓમાં વૃક્ષારોપણ એ માત્ર એ કરનાર માટે સંતોષ માત્ર બની રહે છે પણ એના સારા પરિણામો કે દેખીતો કોઈ ફાયદો થતો નથી. 

આ બધી બાબતોને જોતા એ સત્ય સાંપડે કે વૃક્ષારોપણની સાથોસાથ વૃક્ષોનું રક્ષણ એ મુદ્દો, એનું ચલણ ખૂબ જ આવશ્યક છે. કારણ, એક વૃક્ષને કાપતાં ગણતરીના કલાકો લાગે છે પણ એક વૃક્ષને પરિપક્વ થતા પાંચ-,દસ વર્ષ લાગે છે, એ પણ પુરી માવજત લઈ શકીએ તો! વળી, જ્યારે એક ઇમારત તૂટે છે ત્યારે જે રીતે સેંકડો લોકોના ઘર છીનવાઈ જાય છે, જાનહાની થાય છે અને એ મુદ્દે આપણે સૌ કેટલા સંવેદનશીલ બની જઈએ છીએ...! બસ એવી જ, તદ્દન એવી જ તારાજી એક મોટું વૃક્ષ કપાય ત્યારે થાય છે. એક પરિપક્વ વૃક્ષ અનેક પંખીઓનું ઘર હોય છે..ખિસકોલી, બિલાડી,વાનર...આવા અનેક પ્રાણીઓની તે જીવાદોરી હોય છે. આપણા વિકાસ, (ઘણીવખત તો એવો વિકાસ અનિવાર્ય પણ નથી હોતો) માટે આપણે વૃક્ષોનું નિકંદન કાઢી અનેક પ્રાણીઓની જિંદગીમાં વિનાશ નીતરીએ છીએ જે હિંસાથી જરાય ઓછું નથી. 

વળી, એન્વાર્યમેન્ટલ બેલેન્સ બનાવી રાખવામાં, ગ્લોબલ વોર્મિંગ અટકાવવામાં વૃક્ષોની ભૂમિકા વિશે પણ સૌ જાણે જ છે. આપણી આસપાસના વૃક્ષો વિસ્તારને રળિયામણો બનાવે છે તેમજ વાતાવરણને ખુશનુમા રાખે છે. આમ, અનેક રીતે ઉપયોગી વૃક્ષને કાપી નાખવા કોઈપણ એંગલથી આપણી જ નુકશાની છે. આ બધું જોતાં તેમજ છેલ્લા કેટલાય દાયકાઓથી વિકાસના નામે આપણે પૃથ્વી પર ત્રાસ ગુજારવામાં બાકી નથી રાખ્યો એના માઠા પરિણામો ભોગવતાં હવે દરેક નાગરિકે ઘરના પ્રશ્નોની જેટલી જ ચિંતા પર્યાવરણ અંગે વ્યક્તિગત સ્તરે તેમજ સામાજિક સ્તરે કરવાનો સમય આવી ગયો છે. દેવું કરીને મોજમજા યુક્ત જિંદગી ન જીવાય એટલું જ સત્ય એ છે કે વિકાસ માટે વિનાશને ન નોતરાય. આ બધી વાતને અંતે કહેવાનું એ જ કે, સામાજિક જાગૃતિના પ્રશ્નોમાં એકલે હાથે કઈ કરી બતાવવું એ લગભગ અશક્ય છે. એ માટે સંગઠિત થવું બહુ જરુરી છે. આજકાલ દુનિયા નાની થઈ ગઈ છે તેમજ સોશ્યલ મીડિયા એક એવું ઉપયોગી માધ્યમ છે કે જ્યાં આવા પ્રશ્નો ઉઠાવીને સમાન રસવાળી વ્યક્તિઓનું સંગઠન ઉભું કરી કઈક ઠોસ કરી શકાય. સરકારી કે બિનસરકારી, જ્યાં જ્યાં મોટા પ્રોજેકટ પર કામ થતું હોય ત્યાં ત્યાં પર્યાવરણને, વનને કે વૃક્ષોને નુકશાન તો નથી થઈ રહ્યું એ મુદ્દે સતત સતર્કતા દાખવીને જો એવુ થતું હોય તો એ અટકાવી એને માટે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કે પદ્ધતિ અપનાવવા જવાબદાર લોકોને ફરજ પાડવાની ક્ષમતા આપણે કેળવવી જ પડે. વિશ્વના અનેક દેશોના દ્રષ્ટાંત આપણી સામે છે કે જયાં કુદરતી વિષમતાઓ વચ્ચે પણ વિક્રમજનક વિકાસ સાધી શકાયો છે. ઈઝરાયેલ પાણીની અછત વચ્ચે કૃષિક્ષેત્રે નવા વિક્રમો સર્જી શકે, દુબઈ જેવુ નાનકડુ શહેર કુદરતી વિષમતાઓ વચ્ચે દુનિયાના નકશામાં નોંધપાત્ર સ્થાન મળે એવો વિકાસ સાધી શકે તો આપણા દેશમાં એટલું તો થઈ જ શકે કે જ્યાં-જ્યાં કોઈ પ્રોજેકટને કારણે મોટા પર્યાવરણીય નુકશાન થતા હોય તો એ મુલતવીને કોઈ એવો રસ્તો અપનાવીને કામ પૂરું પાડવું જોઇએ કે જેમાં પર્યાવરણને ઓછામાં ઓછું નુકશાન થાય,વૃક્ષો કાપવા ન પડે. આ વિશે વધુ કહું તો દાયકાઓ પહેલા નવનીત સમર્પણમાં એક લેખ વાંચ્યો હતો જેમાં ભારતમાં ટપકપદ્ધતિ વડે કૃષિક્ષેત્રે કેવા વિક્રમજનક પરિણામો મેળવી શકાય એની વિસ્તૃત વૈજ્ઞાનિક છણાવટ હતી પણ આપણે ત્યાં એ પદ્ધતિનો મોટાપાયે અમલ બહુ મોડે મોડે અપનાવાયો. રેઇનહાર્વેસ્ટિંગ જેવી સરળ પદ્ધતિઓ મોટાપાયે અપનાવવામાં આપણે ત્યાં વર્ષો સુધી નિરાશા સેવવામાં આવી. ટૂંકમાં, દરેક સમસ્યાઓનું વૈકલ્પિક સમાધાન મળી જ રહેતું હોય છે પણ મોટાભાગે નાગરીકોમાં નિષ્ઠાની ઉણપ, અબુધતા તેમજ રાજકારણીઓમાં ધગશના અભાવે સહેલા નિરાકરણ લાવવામાં અરસાઓ નીકળી જાય છે. એટલે જ આ બાબતે નાગરિકોની સામાજિક નિષ્ઠા સરકારોની ઇચ્છાશક્તિ જેટલી જ જરૂરી છે. કોઇપણ ભોગે વૃક્ષોને કપાતા બચાવવા સંગઠિત થઈને અવાજ ઉઠાવીએ, વધુને વધુ વૃક્ષો વાવીને તેને ઉછેરતાં રહીએ, ઘરના ક્ષેત્રફળ અને જમીનના હિસાબે ઘરદીઠ અમુક વૃક્ષ રોપવાનો નિયમ, મોટી મોટી હાઉસિંગ કે કોમર્શિયલ સ્કીમમાં બિલ્ડર્સ માટે અમુક વૃક્ષો ફરજીયાત વાવવાનો નિયમ અને આવા નિયમ માત્ર ચોપડા પર ન રહી જાય એટલે એના વ્યવહારિક અમલ માટેની સજાગતા, પર્યાવરણને આપણા થકી ઓછામાં ઓછી હાની પહોંચે એ માટે સતત જાગૃત રહીએ, પાણી બચાવીએ...પશુ પક્ષીઓનું રક્ષણ કરીએ... આપણા આવા પ્રયત્નો અને સભાનતા જ સુંદરલાલ બહુગુણા જેવા અનેક નિષ્ઠાવાન ઋષિપુરુષને સાચી અંજલી છે. પરમ આદરણીય સુંદરલાલના શબ્દોમાં જ કહું તો, ‛આંદોલન કરનારના જીવનકાળ દરમ્યાન આંદોલન સફળ થાય એવું દરેક વખતે નથી બનતું. માણસ નાશવંત છે. પરંતુ સત્ય હંમેશા શાશ્વત રહે છે. શાશ્વત સત્ય અમર રહેશે. અમારા સમયમાં શુદ્ધ પાણી, શુદ્ધ પૃથ્વી અને નિર્મળ આકાશ (હવા) હતું. પરંતુ આ ઉપભોક્તાવાદી સંસ્કૃતિએ આપણને ક્યાંયના નથી છોડ્યા અને વિનાશ ફેલાવ્યો છે. આજે દરેક પ્રદૂષણનો શિકાર છે. સમસ્યા ગંભીર બની રહી છે. આપણે લડવું પડશે અને નવો યુગ લાવવો પડશે, એ જ કે જે જૂનું હતું - સ્વચ્છ પવિત્ર અને નિર્મળ હતું એ પાછું લાવવા યુદ્ધ કરવું પડશે. અને આ જ યોગ્ય સમય છે.’